Πού είναι τα πουλιά;

Ο Νίκος Καραθάνος, ο Χρήστος Λούλης και ο Άρης Σερβετάλης κατεβαίνουν στην Επίδαυρο με τους Όρνιθες




«Σαν τα κουνούπια είναι τα έργα και οι ιδέες. Υπάρχουν στον αέρα πολλά. Κάποια στιγμή ένα σε τσιμπάει», μου λέει ο Νίκος Καραθάνος, που το τελευταίο κουνούπι που τον τσίμπησε είχε το όνομα «Ορνιθες» του Αριστοφάνη. Ισως γιατί «είναι ένα έργο πιο παραμυθένιο, κάτι λιγότερο “ειδικό”». Κι ο Νίκος είχε ανάγκη αυτό το παραμύθι. Οπως και όλοι μας.

Πρώτη φορά καταπιάνεται με τον Αριστοφάνη. Πρώτη φορά κατεβαίνει και η Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, που υπογράφει την παραγωγή, στην Επίδαυρο, στις 19 και 20 Αυγούστου. Τι σημασία έχουν όμως όλες αυτές οι πρωτιές; «Μια απόπειρα κάνουμε. Αυτό που καταλάβαμε από αυτό που λέει ο Αριστοφάνης», μου επισημαίνει.

Θα μπορούσαμε να αρχίσουμε τα κλισέ. Ενας από τους σημαντικότερους σύγχρονους σκηνοθέτες, που μας έχει χαρίσει συναρπαστικές παραστάσεις, όπως ο «Συρανό», η «Γκόλφω» και το «Δεκαήμερο», βουτάει για πρώτη φορά στα αριστοφανικά νερά παρουσιάζοντας τη δική του εκδοχή πάνω στους «Ορνιθες». Ομως με όλα αυτά ο Νίκος Καραθάνος μάλλον βγάζει σπυράκια. Και έχει και δίκιο. Επειδή δηλαδή του πέτυχε η «Γκόλφω», πρέπει να του πετύχουν και οι «Ορνιθες»; Κι αν δεν του πετύχουν πρέπει να μας δώσει και λογαριασμό; Τα πράγματα, φίλοι μου, είναι πιο απλά. «Μιλάς για τη ζωή σου και για τα πράγματα με αυτόν τον τρόπο που ξέρεις, παίζοντας έργα», μου υπενθυμίζει.

ornithes-4

Τον συναντώ μαζί με δύο από τους πρωταγωνιστές του, τον Χρήστο Λούλη και τον Αρη Σερβετάλη, στο «Σχολείον» της Πειραιώς. Εκεί που κάνουν καθημερινά πυρετώδεις πρόβες. Εκεί που σιγά σιγά στήνεται ένα δάσος. «Το δάσος της ζωής μας;» αναρωτιέμαι. «Ενα δάσος», μου απαντά αφοπλιστικά ο Νίκος. «Ενα δάσος, τελεία;» επιμένω εγώ. «Το δάσος δεν έχει τελεία», παρεμβαίνει χαμογελώντας ο Χρήστος. «Μπορώ να σου μιλάω για ώρες, να γράψεις ολόκληρο βιβλίο και τελικά να έρθεις να δεις την παράσταση και να διαπιστώσεις το τζούφιο του πράγματος. Αλλο πράγμα η ιδέα, άλλο η εφαρμογή και άλλο το ανάμεσά τους. Είναι πολλά πράγματα που λάμπουν στο μυαλό μου. Δεν έχουν σχέση με την πράξη πολλές φορές. Οπότε μην πω κάνα ψέμα τώρα», μου λέει με νόημα ο Νίκος. Πάντως εγώ λίγο αργότερα, μέσα από τη συζήτηση μας, θα «κλέψω» την πρώτη εικόνα της παράστασης. «Εχουν πάει ο Πεισθέταιρος και ο Ευελπίδης στον Τηρέα. Δεν υπάρχουν πουθενά πουλιά. Είναι σαν να μπαίνεις σε ένα δάσος τεράστιο, σκοτεινό, πυκνό και να μην ακούς κανένα πουλί. Είναι ένας εφιάλτης», μου αποκαλύπτει ο Χρήστος.

Το πρώτο πράγμα που έκανε ο Καραθάνος όταν αποφάσισε να ασχοληθεί με τους «Ορνιθες» ήταν να ζητήσει από τον Γιάννη Αστερή να μεταφράσει εκ νέου το έργο. «Το νόημα μίας καινούργιας μετάφρασης -ειδικά στον Αριστοφάνη- είναι να τον ξανακαταλάβεις», μου εξηγεί. «Εμείς όλους αυτούς στη σχολή -τον Αριστοφάνη, τον Σαίξπηρ…- τους μισούσαμε. Δεν καταλαβαίναμε τίποτα. Κοροϊδεύαμε. Αναρωτιόμασταν γιατί μιλάνε έτσι. Λέγαμε είναι “αριστούργημα” και δεν καταλαβαίναμε γιατί. Ισως φυσικά να χρειάζεται μια ωριμότητα να καταλάβεις αυτό που διάβασες από έναν υπέροχο ποιητή ή απλά για να αναγνωρίσεις το ταλέντο ενός ανθρώπου, αλλά το θέμα είναι ότι ήταν μία επαφή ανοίκεια σε εμάς».

Ο Αρης Σερβετάλης συμφωνεί μαζί του. «Κι εμένα ο Αριστοφάνης δεν μου ήταν κατανοητός. Δεν με έλκυε να ασχοληθώ μαζί του. Δεν γέλαγα σε παραστάσεις έργων του. Γενικότερα δεν μπορούσα να τον προσεγγίσω. Δουλεύοντας τώρα στους “Ορνιθες”, συνειδητοποιώ ότι είναι φοβερός ποιητής, γιατί αυτό είναι από τα πρώτα μη ρεαλιστικά έργα που έχουν γραφτεί και είναι φοβερό πώς σου ανοίγει πόρτες να μπεις μέσα σε χώρους και να τους διαμορφώσεις εσύ, δίνοντας σου μόνο έναν σκελετό. Δεν σου χαράζει έναν δρόμο. Ισως σου δίνει απλά μία κατεύθυνση».

«Η γλώσσα είναι ένα ζωντανό πράγμα», σχολιάζει ο Νίκος. «Και ο ίδιος ο Γιάννης Αστερής μού έλεγε ότι το κείμενο του Αριστοφάνη βρίθει από αρχαία γλώσσα, που δεν καταλάβαιναν ούτε οι σύγχρονοι του Αριστοφάνη. Μία γλώσσα της αγοράς γεμάτη λέξεις που δημιουργούσε αυτός. Εχουμε λοιπόν να κάνουμε με μία κοσμογονία ήχων που δημιουργείτο εκείνη τη στιγμή γι’ αυτό το συγκεκριμένο έργο».

ornithes-1

Ο,τι τους αποκαλύφθηκε μέχρι στιγμής για τον Αριστοφάνη ήρθε στο φως μέσα από τη λειτουργία της αποδόμησης. «Είμαστε σαν τα παιδιά, που ξεβιδώνουν ένα αυτοκινητάκι για να δουν τι έχει μέσα. Στον Αριστοφάνη σού μένει περισσότερο το αρχιτεκτόνημά του, η ιδέα του. Αλλωστε έχει και ο ίδιος τις αντιφάσεις του. Αυτό που λέει σε μία σελίδα καταρρίπτεται σε μία άλλη. Ή βλέπεις πως στο τέλος κάτι έπρεπε να γράψει, ίσως να τον πίεζε ο χρόνος, ποιος ξέρει… Το κείμενο του Αριστοφάνη είναι ένα κείμενο δράσης. Είναι σαν να σου πει κάποιος να γράψεις τι συνέβη σε έναν ποδοσφαιρικό αγώνα. Για πήγαινε κάν’ το», παρατηρεί ο Νίκος.

«Θεωρείτε ότι κάνουμε κακό όταν ανάγουμε αυτά τα κείμενα σε κάτι το ιερό;» ρωτάω. «Το ιερό είναι μία μεγάλη λέξη. Απλά όταν μπαίνεις κάπου, για κάποιον λόγο το σώμα σου στέκεται σε ευθεία», αναφέρει ο Νίκος. «Το “ιερό”, κατά τη γνώμη μου, συνδέεται περισσότερο με κάτι άρρητο παρά με κάτι λεχθέν. Κάνουμε ιερά πράγματα και ανθρώπους για να τα έχουμε σε απόσταση, να μην τα αγγίζουμε. Ενώ αυτά μας ζητάνε να κάνουμε έρωτα μαζί τους. Με τα έργα πρέπει να πηγαίνεις στο κρεβάτι με κάποιον τρόπο για να τα καταλάβεις».

«Δεν υπάρχει λόγος για να αποτυπώσεις ένα έργο ακριβώς έτσι όπως έχει. Καλύτερα να το διαβάσει ο άλλος. Εχει σημασία η προσωπική θέση, η προσωπική ανάγνωση, η ματιά… Κι όλα αυτά τα έργα -και η τραγωδία και ο Αριστοφάνης- έχουν ένα μέγεθος, καταπιάνονται με πολύ βασικά και αρχετυπικά πράγματα, βαθιά ανθρώπινα. Με αυτόν τον τρόπο είναι πολύ κοντά σ’ εμάς. Πρέπει να πειραματιστούμε με αυτά», παρεμβαίνει ο Αρης και συνεχίζει: «Για παράδειγμα, ένα από τα πράγματα που δεν μου άρεσαν στον Αριστοφάνη έτσι όπως παρουσιαζόταν ήταν ότι υπήρχε φοβερή εξωστρέφεια. Στην παράστασή μας αυτό που μας ζητάει ο Νίκος είναι ένα “κράτημα”, κάτι μετέωρο. Υπάρχει ένας βασανισμός μέσα στο κεφάλι, που εξωτερικεύεται είτε μονολεκτικά είτε με μία απορία. Υπάρχει κάτι μη κατανοητό. Δεν έρχεται σαν να γνωρίζει, αλλά σαν να θέλει να γνωρίσει κάτι που ακόμα δεν έχει αντιληφθεί».

Αυτός ο πειραματισμός στον Αριστοφάνη άργησε πολύ να έρθει. Η συντριπτική πλειοψηφία των σκηνοθετών έβαζε πάνω του την ταμπέλα «λαϊκό θέατρο» και τον μετέφραζε σκηνικά με έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο. Πολλοί αξιόλογοι άνθρωποι του θεάτρου μας κρατούσαν αποστάσεις απέναντι του. Ο πειραματισμός τους έμενε στο πεδίο της τραγωδίας. «Αυτό συνέβαινε επειδή ο Αριστοφάνης ήταν ο πιο αγαπητός, ο πιο δημοφιλής», μου εξηγεί ο Χρήστος. «Πάντα οι παραστάσεις του Αριστοφάνη ήταν σίγουρη εμπορική επιτυχία. Και ως γνωστόν, όπου υπάρχει πολύ μεγάλη απήχηση στο κοινό, μπαίνει ένα “ψυγείο”. Θα λέγαμε ότι πρόκειται για “τη συντηρητικοποίηση της δημοφιλίας”. Παρ’ όλα αυτά και παρόλο που μεγαλώσαμε βλέποντας με αυτόν τον τρόπο τον Αριστοφάνη, νομίζω ότι ασχολούμενοι με την τέχνη μας και διαβάζοντας πέντε πράγματα παραπάνω, κανείς μας δεν συμφωνούσε με τον τρόπο που παρουσιάζονταν τα έργα του», προσθέτει.

ornithes-2

Η αλήθεια είναι ότι στον Αριστοφάνη δεν του άρεσε ο νεωτερισμός για τον νεωτερισμό. Πολλές φορές τον σατίριζε κιόλας. Ομως, όπως σωστά επισημαίνει ο Χρήστος, διαβάζοντας τα έργα του βλέπεις ότι πρώτος ο ίδιος έφερνε τα πάνω κάτω στην κοινωνία που ζούσε. «Ενας άνθρωπος που μιλάει για δύο ανθρώπους που πάνε να φτιάξουν μία πόλη στον ουρανό μαζί με τα πουλιά δεν μπορεί να είναι συντηρητικός. Μάλλον οραματιστής είναι. Αργήσαμε να το αντιληφθούμε αυτό. Αλλά σε μια κοινωνία όπως η σημερινή, που είναι όλα τόσο ρευστά, γιατί να φύγει ο Αριστοφάνης από αυτή τη σούπα όπου όλα ανακατεύονται;»

Αναρωτιέμαι, αν ο Αριστοφάνης ήταν ένας οραματιστής, είναι το ίδιο οραματιστές ο Πεισθέταιρος και ο Ευελπίδης, οι δύο κεντρικοί ήρωες του έργου; Ή απλά υπερφίαλοι; Τι άνθρωποι είναι; «Σαν τον καθένα μας. Δεν έχουν κάτι ιδιαίτερο. Κοίταζα μία φωτογραφία με μία οικογένεια στην Κούβα και λέω, να αυτός είναι ένας Πεισθέταιρος. Ολοι έχουμε έναν Πεισθέταιρο μέσα μας που θέλει να ανέβει στην ταράτσα και να πετάξει για κάπου αλλού. Δεν είναι κάποιος ιδιαίτερος τύπος ανθρώπου», μου απαντά ο Νίκος.

Κι αυτό το τείχος που χτίζουν στον ουρανό και αποκόπτει την επικοινωνία ανάμεσα στους θεούς και τους ανθρώπους, τι μπορεί να συμβολίζει; «Οι σύγχρονοι του Αριστοφάνη ήξεραν για τη Βαβυλώνα. Ο Ηρόδοτος κάνει εκτενή περιγραφή των τειχών της Βαβυλώνας. Τα τείχη δείχνουν πολιτισμό, είναι δείγμα πόλης», μου επισημαίνει ο Νίκος και συνεχίζει: «Τα τείχη ήταν μία ανθρώπινη περίφραξη για να αγναντεύεις τη ζωή και τον κόσμο, που ήταν ανεξερεύνητος και άγριος. Εχουν μία άλλη μυθολογία και υπόσταση. Και το να χτίζεις και να ιδρύεις πόλεις τότε είχε μία άλλη σημασία».

«Το τείχος και η πόλη είναι η διαδικασία κατασκευής ενός θέλω, ενός ονείρου, μίας παρόρμησης. Μίας προσπάθειας να φύγεις από εκεί που ήσουν και να πας κάπου αλλού. Για μένα δεν είναι ρεαλιστικό αυτό το τείχος και αυτή η πόλη» παρεμβαίνει ο Αρης. «Είναι όπως όταν ήμασταν μικρά παιδιά στην παραλία και σκάβαμε και φτιάχναμε μία μικρή σπηλιά και μπαίναμε μέσα και ήταν αυτή όλος ο κόσμος».

ornithes-3

Η μουσική, όπως μου έχει ήδη αποκαλύψει ο Αγγελος Τριανταφύλλου που την υπογράφει, θα κινηθεί σε πιο μυστικιστικούς δρόμους. Αλλοτε λυρική, άλλοτε pop, άλλοτε electro… «Συζητάμε πάντα για τη μουσική του Χατζιδάκι, για το ένα, το άλλο… Πας να φτιάξεις μια εκκλησία και συγκρίνεσαι με την Αγιά Σοφιά, ενώ εμείς για μία προσευχή μιλάμε. Τώρα, αν έχει έναν τρούλο παραπάνω, αν παίζονται αυτοί οι ψαλμοί ή άλλοι, όλα δημιουργούνται από μία ανάγκη κι έρχεται το ένα και κλειδώνει στο άλλο. Δεν προαποφασίζεται κάτι», εξηγεί ο Νίκος. «Μια μουσική έρχεται από μία διάθεση. Πριν τη μουσική υπάρχουν πράγματα. Πριν κινηθούμε κάτι υπάρχει. Σε αυτά σταθήκαμε. Μετά ήρθε ό,τι ήρθε».

Επιχειρώντας μία σύνδεση με το σήμερα, αναρωτιέμαι αν έχουμε πια παραιτηθεί από την ουτοπία. «Εγώ νομίζω ότι αν και στην εποχή του Αριστοφάνη ήταν τόσο διαδεδομένη η αναζήτηση του καινούργιου δεν θα είχε γράψει αυτά τα έργα ο Αριστοφάνης. Φαντάζομαι ότι και τότε ήταν μία εποχή με προβλήματα και στασιμότητα και αδικίες», σχολιάζει πρώτος ο Χρήστος. «Οποιαδήποτε εποχή, οποιοδήποτε έργο και να πάρεις, συνδέεται με το σήμερα. Τόσο πολύ που στα μάτια μου η σημασία του σήμερα εκμηδενίζεται. Είναι σαν να μην έχει νόημα το σήμερα, αλλά το να φτιάξεις μια Νεφελοκοκκυγία ή έστω μόνο να την ψάχνεις. Είναι μία κατάκτηση κι αυτό. Για μένα όλες οι εποχές είναι ίδιες. Ποτέ οι Ελληνες δεν είχαν όλοι μαζί μία εξαιρετική διάθεση. Πάντα κάποιος -από ανάγκη πολλές φορές για να σώσει το τομάρι του- έφευγε κι αναζητούσε κάτι καινούργιο. Οι κοινωνίες συνήθως θέλουν να κάθονται εκεί που είναι. Και υπάρχουν δυο τρελοί, τρεις εγκληματίες και ένας οραματιστής-ποιητής που παίρνουν ένα καράβι και πάνε να δουν τι υπάρχει πίσω από τον λόφο».

«Η διαχρονικότητα αυτών των έργων θα υπάρχει. Ο μόνος τρόπος να μην υπάρχει είναι να κατοικούν σε αυτόν τον κόσμο άλογα ζώα. Από τη στιγμή που ένα έργο καταπιάνεται με βαθιά υπαρξιακά θέματα που απασχολούν τον άνθρωπο από τη γέννησή του μέχρι τον θάνατό, του νομίζω ότι δεν μπορεί παρά να διαπερνά τις γενιές και τις εποχές», παρατηρεί ο Αρης και ο Νίκος σχολιάζει ότι είναι λάθος να ψάχνεις την ιστορία μέσα στα έργα. «Προσπαθούμε να γίνουμε ιστορικοί μέσα στα έργα. Δεν την ξέρει κανείς πραγματικά την ιστορία. Τα έργα μιλάνε για κάτι άλλο. Αντί να ψάχνουμε τι είναι επίκαιρο, καλύτερα να ψάξουμε τι είναι ζωντανό τώρα μέσα μας».

«Είχε πει ο Σαββόπουλος κάποτε: “Δεν είναι ο Αριστοφάνης επίκαιρος. Εμείς είμαστε 2.500 χρόνια μαλάκες”!» θυμάται ο Χρήστος και μας πιάνουν τα γέλια.

Στις 19 και στις 20 Αυγούστου οι «Oρνιθες» της ομάδας του Καραθάνου θα επιχειρήσουν να απογειωθούν στην Επίδαυρο. Το δυστύχημα είναι ότι θα καταφέρουν να τις δουν μόνο όσοι βρεθούν αυτές τις δύο ημέρες στο αρχαίο αργολικό θέατρο, αφού δεν θα υπάρξουν άλλες παραστάσεις. «Αυτή τη χρονιά ήταν ευτύχημα που σταθήκαμε όρθιοι και καταφέραμε να παιχτεί η παράσταση έστω και για δύο μέρες. Εγινε με πολύ κόπο και με πολλή προσπάθεια τελευταία στιγμή», μου εξηγεί ο Νίκος και καταλήγει: «Κάναμε ό,τι καλύτερο μπορούσαμε τη δεδομένη στιγμή. Δεν είναι μία εκλεκτική επιλογή. Εδώ είμαστε να μπορέσουμε να κάνουμε περισσότερα».



Διαβάστε το τελευταίο τεύχος

Metropolis Ιούλιος 2016

M appΣελίδα του app →

m.app
  • Κατεβάστε το app
  • App Store
  • Google Play
  • Windows Phone Store

Newsletter

Εγγραφείτε στο Newsletter για να λαμβάνετε όλα τα τελευταία άρθρα